Ayrancı tarihsel geçmişi hakkında yeterli araştırma ve kazılar yapılmamış olduğundan, bölgenin tarihsel geçmişi hakkında bilgi edinmek için, tespit edilebilen kalıntılar ve aynı güzergâh üzerinde yer aldığı Karaman ve Ereğli’nin tarihsel geçmişi ile birlikte ele almak yararlı olacaktır.

İlk çağlardaki durumu belirsiz olan Ayrancı ve çevresinin Hititler devrinde Ereğli ve çevresine hakim olan Tuvana Krallığının egemenliği altında olduğu kabul edilmektedir. Karaman ili sınırları içinde bulunan Karadağ ve Kızıldağ’da bulunan Hititler’den kalma kitabe ve rölyefler ile İvriz (Ereğli) Kaya kabartması bu düşünceyi desteklemektedir.

Hititler M.Ö. 2000 yılının başlarında Anadolu’ya doğudan gelerek yerleşmişlerdir.

M.Ö. 1200 yıllarında, Hitit İmparatorluğunun, batıdan gelen Frigler tarafından yıkılmasıyla, Geç-Hitit devletleri olarak isimlendirilen krallıklar görülmeye başlar. Bunlardan birisi de merkezi “Cybistra” (Ereğli) olan Tuvana Krallığı’dır.

Tuvana krallığının bu dönemde Bor-Karaman-Gülek Boğazı-Toros Dağları ve Koçhisar’ı içine alan geniş bir alanda egemen olduğu sanılmaktadır.

Ereğli ve çevresi bundan sonra Asur’lular, Akamenit’ler, Kimmer’ler, Lidya’lılar ve Perslerin hegemonya ve etkisi altında kalmıştır.

Daha sonra Makedonya Kralı Büyük İskender’in egemenliği altına aldığı Anadolu toprakları, kendisinin ölümünden (M.Ö. 323) sonra generalleri arasında pay edilir.

Romallar’dan sonra Bizans’lıların eğemenliğine giren yöremiz, bu dönemde Müslüman Arapların da saldırılarına hedef olmuştur. Bu akımlardan korunmak için,  ilçemiz sınırları içinde bulunan Anbar Köyünde (Sidemara) askeri bir üs kurulduğu bilinmektedir. Bu döneme ait en önemli buluntu, o zaman büyük bir yerleşim merkezi olan Sidemara kentinden çıkarılan Sidemara Lahitidir.

Ereğli ve çevresi birkaç kez el değiştirdikten sonra 1077 yılında Kutalmış Süleyman Şah tarafından Bizanslılardan alınmış ve Müslüman Türklerin eline geçmiştir.

Haçlı seferleri zamanında büyük zarar gören Ereğli ve Ayrancı çevresi aynı zamanda önemli uğrak yerleri de olmuşlardır. Dalga dalga gelen Haçlı ordularını 1101 yılında I. Kılıçarslan ile Melik Gazi Ereğli’de bozguna uğratınca Kont De Navar komutasındaki 20,000 kişi oldukları tahmin edilen haçlılar, Ayrancı’ya gelerek günümüzde Kafir Yazısı (Gavur Yazısı) denilen mevkide toplanmışlar, daha sonra da Divle Deresi ve Çat köyü üzerinden Torosları aşarak Tarsus’a inmişlerdir.

Ereğli ve çevresi Selçuklu Devleti yıkıldıktan sonra Osmanlıların fethine kadar Karamanoğulları beyliğine bağlı kalmış, bu arada Ertanoğullarının ve Moğolların yağma ve yıkımına maruz kalmıştır.

Osmanlı imparatorluğu zamanında da stratejik önemini koruyan bölgemiz, devamlı olarak iskan edilmiştir. En önemli merkez Divle Sancağı’dır. Hatta bu bölgenin Karaman beylerinin yazlık başkenti olarak kullanıldığı çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir. Karamanoğulları ve Osmanlılar döneminde bugünkü Ayrancı ve çevresi Divle’nin çiftliği olarak kullanılmıştır.

1903 yılında Osmanlı Padişahı II. Abdülhamit ve Rus Çarı Nikola arasında yapılan anlaşmayla Rusya’dan göç eden Kırım Türklerinden bir grup bu topraklar üzerine yerleştirilmiş ve köye Osmaniye adı verilmiştir. İlk Muhtarı Ceyhanlı Hasan Efendi’dir. Yol üstünde olması ve ulaşım kolaylığı nedeniyle zamanla Divle’den gelen ailelerin de buraya yerleşmesi nedeniyle burası nahiye (1913), Divle köy olmuştur. İlk nahiye müdürünün Giritli Cemil Bey olduğu bilinmektedir.

1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması ile yerleşim yerlerine isimler verilirken, Konya İl Genel Meclisi tarafından, “Ayran Dede” efsanesinden esinlenerek Osmaniye olan ismi Ayrancı olarak değiştirilmiştir.

Ayrancı belediyelik olunca ilk belediye başkanı da Vahti BAŞ olmuştur. Nüfusun azalması üzerine belediyelikten düşen Ayrancı, iki yıl sonra nüfusun artmasıyla tekrar belediye olur ve Raşit GÜLSEM ikinci belediye başkanı olur (1926). Nüfusun azalmasıyla beldeliğini tekrar yitiren Ayrancı, 1968 yılında yakın köylerin mahalle olarak Ayrancı’ya bağlanmasıyla tekrar belde olur ve İsmet SET Belediye başkanlığına seçilir.

Ayrancı, Konya ili, Ereğli ilçesine bağlı bir belde iken 1987 yılında 3392 sayılı kanunla ilçe yapılmıştır. 1988 yılı Ağustos ayında ilk kaymakam Ekrem ÇALIK’ın göreve başlamasıyla ilçe fiilen kurulmuştur.

1989 yılında Karaman’ın il oluşu ile ilçemiz de Karaman’a bağlanmıştır.

AYRANCI İSMİNİN VERİLMESİ

Çevrede yaygın olarak anlatılan efsaneye göre; Yavuz Sultan Selim İran seferine giderken Karaman-Ereğli güzergahında yer alan Ayrancı bölgesine geldiğinde coşkun şekilde akan ve şimdi üzerine baraj kurulmuş olan dere ile karşılaşır. Bu akarsu üzerinde değişik aralıklarla on iki köprü vardır. Yavuz iki koldan köprülerden geçilmesini ister. Birinci kolun başında kendisi bugün “Ziya Efendi Köprüsü” adı verilen köprüden geçmek ister ve Ziya Efendiyle karşılaşır.

         İkinci kolun başındaki komutan da Hilmi Dede köprüsünden geçecekken Hilmi Dede ile karşılaşır. Hilmi Dede’ye askerlerin içebileceği temiz suyu nereden bulabileceğini sorar. O da evde hanımının yayıkta yaymakta olduğu ayrandan ikram etmek istediğini söyler. Çevrede “Soku Taşı” olarak adlandırılan oyuk taşın içine ayran doldurur.

 Komutan alaycı bir ifadeyle “İlahi dede! Bu kadarcık ayran koca orduya yeter mi?” der. Ayrandan bütün askerler kana kana içtiği halde ayranın yine de bitmediğini gören komutan, Hilmi Dede’nin sırtını sıvazlayarak “Sen Hilmi Dede değil, bilakis Ayran Dede’sin” der. Hilmi Dede’nin mezarı halen kendisi için yaptırılan “Ayran Dede” türbesindedir. Bu efsaneden esinlenerek, ilçemizin adı “Ayrancı” olmuştur.

İç Anadolu Bölgesinin güneydoğusunda yer alan Ayrancı, doğusunda Ereğli, Batısında Karaman, Güneyinde Mersin, Kuzeyinde ise Karapınar ile komşudur.  Yüzölçümü 2489 km2 olup, deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1199 metredir. En çukur noktası 997 metre ile Akgöl’dür. Coğrafi konumu (yaklaşık ilçe sınırları) şöyledir;

Nüfusu, 2007 yılında yapılan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi çalışmaları sonucu 10,594 iken 31.12.2008 tarihi itibariyle 10,199'a merkez nüfusu ise 2,679 kişi iken 2,590'a gerilemiştir. Aynı dönemde ilçemize bağlı köylerin toplam nüfusu da 7,915'den 7,609'a gerilemiştir.

Ayrancı ve Köylerinin 2000 yılı Nüfus sayımı ve 2007 Yılı ve 31.12.2008 tarihi itibariyle ADNKS Çalışmaları sonucu tespit edilen nüfus sayıları karşılaştırmalı olarak aşağıda sunulmuştur.

Ön Toroslar’ın kuzey eteklerinde yer alan Ayrancı topraklarının büyük bir bölümü Karaman ovası üzerinde yer almakta olup, önemli dağları Bolkar, Bozoğlan, Musa, Meke ve Çakırdağ silsileleridir. İlçe merkezi yakınlarında ise Kiraz dağı ve Yurtluk tepesi yer alır.

Türkiyenin en az yağış alan bölgesinde kurulu olması nedeniyle önemli bir akarsuyu yoktur. Güneydeki Toroslardan kaynaklanarak Berendi-Kıraman-Üçharman (Divle) vadisi boyunca uzanan Divle Deresi ile Kayaönü ve Küçükkoraş’tan doğarak kuzeye doğru uzanan Buğdaylı Deresinin birleşerek oluşturduğu Koca Dere, Ayrancı Barajını besleyen akarsulardır. Bu akarsular bahar aylarında dağlardaki karların erimesi ve yağmurların yağması ile kabarır ve baraj gölünü besler. Yaz aylarında azalan suların, bazı yıllarda yok denecek kadar azaldıkları görülür.

Ayrıca, Pınarkaya köyü sınırları içerisinde bulunan Hışılayık yer altı suyunun 1292 metre uzunluğunda 3 metre çapındaki “Hışılayık Mağarası Kaynak Geliştirilmesi Tüneli” ve sonrasında 17 km’lik “Hışılayık Derivasyon kanalı” ile Buğdaylı çayına dökülerek Ayrancı Barajına ulaştırılması ile barajın kaynağına katkı sağlanmıştır.

AYRANCI BARAJI

Ayrancı İlçesi sınırları içinde, Koca Dere üzerinde sulama ve taşkın koruma  amaçlı olarak toprak dolgu tipinde yapılan barajın inşaatı 1954 yılında başlamış ve 1958 yılında tamamlanmıştır. Su kaynağı Üçtepeler ve Berendi havzalarının sularını toplayan Divle Deresi ile Küçükkoraş, Kayaönü havzalarının sularını taşıyan Buğdaylı derelerinin Ayrancı Barajı Kavaklığı (İnönü) mevkiinde birleşmeleri ile oluşan Kocadere’dir.

AKGÖL

Doğa harikası bu göl, Ayrancı ilçe sınırlarında bulunmaktadır. Yüzölçümü 29,8 km2’dir. En derin noktası 2 m’dir. Denizden yüksekliği 990 m olan bu göle, Ereğli ilçesinin tahliye sularının karışması sonucu, göl bir bataklık haline gelmiştir. Doğal bir kuş cenneti olan gölde önceleri üçyüze yakın kuş türü olduğu saptanmıştır. Doğal özelliklerini yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kalan göl, Karaman Valiliği’nin girişimleri sonucunda Bakanlar Kurulu’nca koruma altına alınmış, av yasağı getirilerek 1995 yılında “Milli Park” kapsamına alınmıştır.

DOKUZYOL GÖLETİ

Ayrancı ilçe sınırları içinde, Dokuzyol köyü yakınlarında sulama amaçlı olarak yapılan gölet 1991 yılında işletmeye açılmıştır. Homojen dolgu tipinde yapılan göletin yüksekliği temelden 16 metre, talvegden 11,5 m, dolgu hacmi 97,500 m3, maksimum hacim 390,000 m3 olup, 30 hektarlık alanı sulama kapasitesine sahiptir.  Ancak düzenli bir su kaynağının bulunmaması ve yetersiz yağış nedeniyle su toplanamadığından atıl durumdadır.

EĞİTİM

Ayrancı’da eğitim faaliyetleri, Kırım Türkleri’nin (Tatarların) 1903 yılında buraya iskanı ile Ayrancı'nın kurulmasından iki yıl sonra medrese eğitimi şeklinde başlamıştır. Daha sonra Kırım Türklerinden Abdülgaffar Tutaysalgır (Gaffar Hoca) ilkokulu açmıştır.

İlk olarak açılan ilkokul, İsmail Yılmaz’ın dükkanlarının arkasındaki odada faaliyete başlamış, daha sonra önce Ali DELİCE’ye ait binaya, 1921 yılında ise daha sonraları Köy Odası olarak kullanılan binaya taşınmış ve faaliyetlerini bu binada sürdürmüştür.

1938 yılında, Ayran Dede mezarlığı’nın yanında, yeni okul binası inşaatı başlamış, bir çok altyapı işinde olduğu gibi halkın imece usulü ile çalışmasıyla 1941 yılında iki katlı, 19 odalı ilkokul binası tamamlanarak hizmete açılmıştır.

Taş ve ahşap ağırlıklı yapılan bu binanın 1997 yılında çıkan bir yangında tamamen yanması üzerine, aynı yere bugünkü ilkokul binası inşa edilmiştir. Milli Eğitim Müdürlüğü ve Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü de aynı binada hizmet vermektedir.

Ayrıca, ilçe merkezine 100 öğrenci kapasiteli bir Yurt inşa edilmiş olup, ilköğretim okulu, Pansiyonlu İlköğretim Okulu’na dönüştürülmüştür. Yurtta halen 85 ikinci kademe, 1 birinci kademe ve 1 Lise öğrencisi kalmaktadır.

İlçemizde 11 yıldır Taşımalı ilköğretim uygulaması yapılmakta olup, biri merkezde olmak üzere 5 adet müstakil sınıflı taşıma merkezi ilköğretim okulu vardır. Çevre köy ve mahallelerden bu okullara taşınan öğrencilere taşıma merkezlerinde öğle yemeği de verilmektedir.

Ortaokulun Açılması Eğitime çok ilgi gösterilen Ayrancı’da ortaokul, 1954 yılında yörenin önde gelen kişileri; Murat ULUSOY, Ayrancı’nın aydın imamı Beytullah Hoca (AKSOY), Bilal NEİŞÇİ, Ramazan ÖZTÜRK ve pek çok kişinin çabaları ile açılmıştır. İlk olarak 1954 yılında, Necati ve Neriman SELÇUKLAR’ın öğretmenliği ve 59 kişilik bir öğrenci grubu ile ilkokulun ikinci katında öğretime başlamıştır.

Zamanla öğrenci sayısının artması nedeniyle bina yetersiz kalmaya başlamış ve 1970 yılında iki katlı olarak yapılan ve günümüzde Lise binası olarak kullanılan yeni binasına taşınmıştır.

İlçemizde Lise 1979 yılında kurulmuştur. Öğrenci sayısının yetersizliği nedeniyle Meslek Lisesi açılamadığından, mesleki eğitime de yönelik olması amacıyla, mevcut Lise daha sonra Çok Programlı Lise’ye dönüştürülmüştür.