Atabey İlçesinde Prof. Dr. Rüçhan ARIK başkanlığında, “Göller Bölgesi Arkeolojik -Kültürel- Turistlik Araştırma ve Değerlendirme Projesi” adı altında Arkeolojik araştırmalar yapılmış, bunların ilk bölümü 1993 Yılı sonunda tamamlanmıştır. Bu araştırmalarla Atabey İlçesinin tarihindeki önemi bir kere daha vurgulanmış ve kalıntıların bir bölümü gün ışığına çıkarılırken Ertokuş Medresesi de restore edilmiş ve çevre düzenlemesi yapılmıştır.

    İlçenin Harmanören köyü sınırları içinde Göndürle Höyük’te daha önce yapılan yüzey araştırmaları ve Prof. Dr. Mehmet ÖZSAİT tarafından 1993 yılında yürütülen kazı çalışmaları sonucunda, buranın son Kalkolitik Çağ’ dan M.Ö.I. bin yılı sonlarına kadar kesintisiz sayılabilecek yerleşmelere sahne olduğu anlaşılmıştır. Höyükte yer alan küp mezarların, Ortak Tunç Çağı başlarına kadar kullanıldığı belirtilmiştir.

    Antik çağda Ağrai veya Agpia olarak adlandırılan Atabey yöresi M.Ö.334’ te Büyük İskender’in egemenliği altına girmiştir. Büyük İskender’in komutanlarından 1. Seleukos Nikator’un oğlu 1. Antiochos Soter  tarafından kurulan Seleukeia kenti, İlçenin güney batısında yer alan Bayat köyü sınırları içerisindedir. Bölgenin M.Ö. 164’ te Roma egemenliğine girmesinden sonra İmparator Claudius döneminde Claudioseleuceia adını alan şehir daha sonra “demirden“ anlamına gelen “Sidera” ön adını alarak Seleukeia  Sidera şeklinde adlandırılmıştır. Seleukeia’ nın Bizans döneminde Agrai (Atabey) ile aynı piskoposluğa bağlandığı kayıtlardan anlaşılmaktadır.

    Malazgirt Zaferi ile Anadolu egemenliğinin Selçuklulara geçmesinden sonra, Atabey’i 1224’de Alâaddin Keykûbat’ın Sûbaşısı Antalya Valisi bulunan Mubârizüddin Ertokuş aldı. Selçuklular döneminde bilinçli bir şekilde kervansaray ağıyla donatılan Konya – Antalya güzergahındaki yerleşimlerden birisi olan Agros’a (Atabey) önem verildiği, Ertokuş tarafından burada 1224 yılında inşa ettirilen Medreseden anlaşılmaktadır. 13. Yüzyıl başlarında  tamamen Türkleşen bölgede, önemli bir yerleşim merkezi olarak beliren  Atabey’deki Medrese, Osmanlı Devleti eğitim sistemi içinde de fonksiyonunu devam ettirmiştir.

    Atabey’in 1478-1501,1522 ve 1568 yıllarında gerçekleştirilen tarihlerinin yer aldığı defterlerde, Eğirdir’e  ait bir nahiye olarak belirtildiği görülmektedir. Ancak,  Kâtip Çelebi’nin “Cihannûma”sında, Agras ismi ile Kaza olarak kaydedilmektedir.

    16.Yüzyıl başlarında Medrese, Onaç, Kafirköy ve Zimmiyan olmak üzere 4 mahalleden oluşan merkez, aynı Yüzyıl sonlarında büyük bir gelişme göstererek (kasaba), Cami, Emineddin, Çeşme, Yunus, Halife, Pazar,Onaç, Sinan, Çakıcı, Akhoca, Sehrap, Duman ve  Zimmiyan olmak üzere 13 mahallelik büyüklüğe ulaşmıştır. Mahalle sayısı daha sonraki dönemlerde 22’ye kadar çıkmıştır. Atabey’in bu dönemlerde bir bilim merkezi olarak anıldığı, ekonomik aktivitesi ile de dikkati çektiği görülmüştür.

    O zamanki adı ile Agros,16.yüzyılda Hamit Sancağındaki 16 pazar yerinden birisi idi. Nahiyenin Pambuklu (Penbeli) köyünde yetiştirilen pamuğun işlenmesi sonunda dokunan ve Osmanlı ülkesinde “Donluk” diye tabir edilen boğası kumaşı oldukça iyi bir pazar buluyordu. 1869 Konya Vilayet Salnamesinde,  Agros nahiyesinde 14 mahallenin yer aldığı belirtilmektedir.

    Cumhuriyet döneminde, 1926 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi kararı ile Atabey ismi ile anılmaya başlanan belde, 1953 yılında Bucak, 1 Nisan 1960 tarihinde de İlçe statüsüne getirilmiştir.

SOSYAL DURUMU

   İlçemizde eğitim oranının yüksek olması ve ilçemizin Isparta’ya yakın olması nedeni ile Isparta ile olan ilişkilerde bir canlılık görülmektedir. Atabey Belediyesince 1987 ve daha sonraki yıllarda satın alınan otobüslerin düzenli olarak İlçe ile Isparta arasında seferlere konulması nedeni ile İl ile olan ilişki ve canlılık daha da artmıştır.

    İlçemizde 1991-1992 yıllarına kadar yaşanan konut sıkıntısı Sinan mahallesinde 2 konut yapı kooperatifi tarafından yaptırılan konutlar sayesinde giderilmiş, ancak  son yıllarda bu sıkıntı yine kendini göstermeye başlamıştır. Bu konut sıkıntısının giderilebilmesi için Atabey Belediyesinin destek ve gayretleri ile  1995-1996 yıllarında kurulan 2 konut kooperatifi tarafından Gezirler mahallesinde yaklaşık 100 dairelik konut inşaatına başlanılmıştır. Bu konutların 60 adedi tamamlanmıştır. Yine İlçemizdeki konut problemini çözüme kavuşturmak için Belediye Başkanlığı tarafından  kurulan bir şirket tarafından 404 konutluk inşaata l999 yılında başlanılmıştır

    Bakanlar Kurulunca 1989 yılında afete maruz bölge olarak kabul edilen Kapıcak köyündeki 68 aile adına, Bayındırlık ve İskan  Bakanlığı tarafından İlçemiz Altunba Mahallesi sınırları içerisinde yaptırılan 68 afet konutları da tamamlanarak 1997 yılında hak sahiplerine dağıtılmıştır.

    İlçemiz Müftü Mahallesinde bulunan tarihi Ertokuş Medresesi ve Feyzullah Camisinin çevresindeVakıflar Genel Müdürlüğünce kamulaştırma çalışmaları tamamlanan arazide, Medreseye ziyaret için gelen vatandaşların dinlenmeleri ve piknik yapmalarını teminen  Kaymakamlığımızca önceki yıllarda çevre düzenleme çalışmaları yapılmış ve bu çalışmalara halen devam edilmektedir.

    İlçemizde yeniden düzenlemesi yapılan Çayırlı Mescit adındaki mesirelik ve dinlenme yeri ile Belediye önünde bir dinlenme parkı mevcuttur. 1995 yılında faaliyete geçen Okuf Göleti çevresinde dinlenme ve piknik yerleri yapılmış olup, olta ile balık avlanabilmektedir.

    İlçemizde Belediyeye ait bir sinema salonu vardır. Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü tarafından İlçemiz merkezinde  1995 yılında başlatılan kapalı spor salonu inşaatı devam etmektedir. Yine aynı Genel Müdürlük ve mahalli imkanlarla yaptırılan çimli nizami futbol sahası ile halı  futbol sahası 1999- 2000 yıllarında faaliyete geçmiştir.

    İlçemizde 3 eczane, 3 fırın, 2 restoran 1 pideci ile 1 kasap bulunmaktadır. Ayrıca halkın ihtiyacını kısmen karşılayacak kadar bakkal, hırdavatçı, tamirci v.s. esnaflar mevcuttur. Pazartesi günleri pazar kurulmaktadır

COĞRAFİ DURUMU

    Atabey İlçesi, kuzeyde Senirkent ve Uluborlu, batıdan Gönen, güneyden Isparta Merkez İlçe, doğudan Eğirdir İlçeleri ile çevrilidir. Yüzölçümü 202 kilometre-karedir.

    İlçenin kuzeyini ve batısını Barla dağı engebelendirir. Kuzeydoğu güneybatı doğrultulu, Barla Dağı’nın  güneyinde 1000-1500 metre yüksekliğinde platolar yer alır. Bu platolar yer yer zengin  çayır otlarıyla kaplıdır.

    Güneyde Bozanönü Ovasının bir bölümü İlçe toprakları içinde kalmaktadır. Isparta ovasının kuzeye doğru uzantısı olan bu ova deniz yüzeyinden 950 metre yükseklikte olup, Isparta ovasından Arap tepe, Bozanönü, Erenler ve Çeşme tepeleri ile ayrılır. Ovanın dağlara doğru yükselen kesimlerinde  yer yer meşe korulukları bulun-maktadır.

    İlçe iklimi İtibariyle Akdeniz ve kara iklimi arasında bir özellik arz etmektedir. Metrekareye yıllık ortalama yağış miktarı 330 kilogramdır.